Tarih

Azerbaycan dünyanın en eski Paleolitik yerleşim yerlerinden birine ev sahipliği yapmıştır ve eski bir medeniyet merkezi olarak kabul edilmektedir. Gobustan gibi alanlar da bunun kanıtı olarak kabul edilebilir. Kaya resimlerinin (petroglif) de bulunduğu bu özel alanda çok sayıda arkeolojik bulguya da ulaşılmıştır. UNESCO’nun Dünya Mirası Listesi’ne dahil edilmiştir. Ermeni işgali altındaki Fuzuli bölgesinde bulunan Azykh Mağara kompleksi Avrasya’daki en eski proto-insan yerleşim yerlerinden biridir. Burada 300.000 yıl öncesinden kalan bir çene kemiği bulunmuştur ve bazı bulgular yaklaşık 1,5 milyon yıl öncesine dayanmaktadır.

Rock paintings in Gobustan, Azerbaijan, UNESCO World Heritage Site

Azerbaycan’daki Gobustan’da bulunan eski kaya resimleri (UNESCO Dünya Mirası Alanı)

Azerbaycan topraklarındaki en eski devlet M.Ö. 3000’de ortaya çıkmış ve M.Ö. 9.-6. Yüzyıllarda eski dünyadaki en önemli devletlerden biri haline gelmiştir. Urmiya Gölü kıyılarında kurulmuş olan bu devlet Manna olarak bilinmektedir. Büyük İskender’in ölümü ve imparatorluğunun yıkılmasından sonra kuzeyde Hırvatistan (Kafkasya), güneyde de Atropatena kurulmuştur.

Kafkasya’daki Hırvatistan (günümüzdeki Hırvatistan ile karıştırılmamalıdır) alfabesi ve yazı sistemleriyle birlikte ticaret bağlantılarıyla tanınan ilk Hıristiyan devletlerden biridir. İslamiyet Azerbaycan’da 7. yüzyılda yayılmaya başlamış ve geleneksel kültür İslam medeniyetinin getirdiği yeniliklerden yararlanmıştır. Bugünkü Azerbaycan topraklarında 9.-11. yüzyıllarda yeni ve bağımsız devletler kurulmuştur. Daha sonra da bu topraklar Selçuk imparatorluğunun bir parçası haline gelmiştir. 12.-13. Yüzyıllarda Azerbaycan’da Atabeyler ve Şirvanşahlar gibi çok sayıda güçlü devlet ortaya çıkmıştır.

9.-12. yüzyıllar Azerbaycan’ın rönesans dönemi olarak kabul edilmektedir. Bu dönemde tanınmış şair Nizami Ganjavi (1141-1209) ünlü eseri Khamsa’yı (beş eser) ortaya çıkarmıştır. Ayrıca, ünlü mimar Ajami Abubar da Nahçıvan’da bir mimarlık okulu kurmuş, Momina Hatun Mozalesi ve diğer anıtları tasarlamıştır. Azerbaycan 13.–14. yüzyıllarda Moğol imparatorluğunda önemli bir konuma sahipti.

15. yüzyılda Şirvanşahların yanı sıra Karakoyunlu ve Akkoyunlu devletleri de ortaya çıkmıştır. Ünlü devlet adamı ve düşünür Şah İsmail, 1501’de merkezi Safevi Devleti’ni kurmuş (1501-1736) ve Azerice devletin resmi dili olmuştur. Safevi Devletinin yıkılmasından sonra Nadir Şah Afşar imparatorluğu kuruldu. Bu imparatorluk yıkıldıktan sonra Azerbaycan’da çok sayıda hanlık ortaya çıktı. Bundan sonra Azerbaycan toprakları Gülüstan (1813) ve Türkmençay Antlaşmalarının hükümlerine göre Rusya İmparatorluğu ve İran arasında paylaşıldı.

Azerbaycan’ın kuzeyinde yüzyıldan daha uzun süren bir Çarlık Rusyası döneminden sonra Doğu’daki ilk demokratik cumhuriyet olan Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti (1918-20) kuruldu.

Uluslararası toplum tarafından fiili bir devlet olarak kabul edilmesine rağmen bu topraklar Sovyet Rusyası tarafından işgal edildi ve Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu. 1922 yılında SSCB’nin bir parçası olan Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti 18 Ekim 1991’de bağımsızlığını yeniden ilan etti.

Önemli sayfalar